การส่งเสริมอนุรักษ์ศิลปวัฒนธรรมและภูมิปัญญาชาวบ้าน

  การส่งเสริมอนุรักษ์ศิลปวัฒนธรรมและภูมิปัญญาชาวบ้านหมายถึง การสนับสนุนฟื้นฟู ดูแล บำรุงรักษาขนบธรรมเนียม  ประเพณี ศาสนา  ภาษา วรรณกรรม  ศิลปกรรม โบราณสถาน   โบราณวัตถุ   การละเล่นดนตรี  ชีวิตความเป็นอยู่  และวิทยาการที่มีอยู่แล้วในชุมชน   ซึ่งเป็นที่ยอมรับของสังคมว่าดีงาม    ให้คงสภาพหรือปรับปรุงในส่วนที่ดีงามของสิ่งเหล่านั้นจากสติปัญญาชาวบ้าน เพื่อแก้ปัญหาและพัฒนาการดำเนินวิถีชีวิตในท้องถิ่นได้อย่างสมสมัยจากการศึกษาของนักวิชาการหลายแขนงพบว่า การเสื่อมสลายของศิลปวัฒนธรรมและภูมิปัญญาชาวบ้าน  มีสาเหตุคือ     

     ประการแรก เกิดจากความสูญเสียความเข้าใจและความภาคภูมิใจในศิลปวัฒนธรรมและภูมิปัญญาชาวบ้านในท้องถิ่นชนบทไทยทั่วประเทศ                                                               

    ประการที่สอง เกิดจากความเสื่อมโทรมของสิ่งแวดล้อมทั้งทางกายภาพและทางสังคมในหลายช่วงทศวรรษต่อเนื่องกัน   ดุลยภาพระหว่างคน  สังคม  สิ่งแวดล้อมในเมืองได้สูญเสียไป                                                                   

       ประการที่สาม เกิดจากความเปลี่ยนแปลงอันรวดเร็วของระบบเศรษฐกิจและสังคมที่หลั่งไหลเข้ามาอย่างรุนแรงเพิ่มขึ้นตลอดเวลา                                                                                                                                        

        ประการที่สี่      เกิดจากวิกฤตการณ์ของระบบราชการที่ปรับเปลี่ยนได้ช้า   ไม่ทันความเปลี่ยนแปลงของสังคมและเศรษฐกิจ

       ประการที่ห้า เกิดจากคุณธรรม  จริยธรรม    บนพื้นฐานวัฒนธรรมพุทธเกษตรที่เป็นลักษณะ   เฉพาะของคนไทยสั่นคลอนจากอิทธิพลของวัฒนธรรมตะวันตก                                                                                                     

     ประการสุดท้ายเกิดจากวิกฤตการณ์ของระบบการศึกษา ที่มุ่งเน้นทักษะและความรู้เป็นสากลแต่ขาดพื้นฐานดั้งเดิมมารองรับอย่างมั่นคง คือไม่ได้ให้ความสำคัญกับด้านศิลปวัฒนธรรมและภูมิปัญญาท้องถิ่นอย่างเหมาะสมกลมกลืน       ทำให้การศึกษาเป็นไปเพื่อการแสวงอำนาจและผลประโยชน์ส่วนตนยิ่งนานวันยิ่งเพิ่มมากขึ้น

      การพัฒนากิจกรรมอนุรักษ์ศิลปวัฒนธรรม  และภูมิปัญญาชาวบ้าน  ที่จะพัฒนาผู้เรียนให้สมบูรณ์โดยระบบการนิเทศภายในอย่างบูรณาการ   เป็นแนวทางหนึ่งที่ส่งเสริมให้ครูผู้สอนพัฒนาตนเองในด้านการดำเนินกิจกรรมการเรียนการสอนตามหลักสูตร กิจกรรมการส่งเสริม  อนุรักษ์ศิลปวัฒนธรรมและภูมิปัญญาชาวบ้าน   ตามนโยบาย   ความเชื่อ   จุดเน้น  และสิ่งละอันพันละน้อยของกรมสามัญศึกษา หรือตามนโยบายของโรงเรียนหรือกิจกรรมที่สอดคล้องกับสภาพของศิลปวัฒนธรรมและภูมิปัญญาชาวบ้านของท้องถิ่นให้สอดคล้องกับความต้องการความถนัดและความสนใจของนักเรียนเป็นกระบวนการ

        ความสำคัญของการส่งเสริมอนุรักษ์ศิลปวัฒนธรรมและภูมิปัญญาชาวบ้าน

      ชาติไทยได้สร้างสม อารยะธรรมเป็นเวลานาน     โดยไม่อยู่ภายใต้อิทธิพลอารยะธรรมของชนชาติใดให้ต้องสูญเสียความเป็นเอกลักษณ์ทางศิลปวัฒนธรรม  แม้ในช่วงระยะหลังหลายชั่วอายุคนที่ผ่านมา   เรารับอารยะธรรมตะวันตกมาปรับใช้กับชีวิตแบบไทยๆก็เป็นไปอย่างนุ่มนวล    กลมกลืนไม่ว่าจะเป็นด้าน    การเมือง    การปกครอง   การทหาร   การศึกษา  การแต่งกาย    ศิลปะ  และการดนตรี  ตลอดจนถึงชีวิตความเป็นอยู่   เรายังคงรักษาเพิ่มพูนคุณค่าทางศิลปวัฒนธรรมของเราจนเป็นที่ภาคภูมิใจแก่คนไทยทั้งชาติและพลโลก

      ปัจจุบันความเจริญก้าวหน้าทางเทคโนโลยีเป็นไปอย่างรวดเร็ว    และส่งผลต่อการดำรงชีวิตของทุกชีวิตอย่างมากด้วยระบบการสื่อสารที่มีประสิทธิภาพ   วัฒนธรรมทั้งด้านดีและด้านที่ยังไม่ได้พัฒนาให้เหมาะสมจากทั่วทุกมุมโลก  หลั่งไหลเข้าสู่วงจรชีวิตของคนไทยเราอย่างขาดระบบและขาดขั้นตอนการรับที่มีแบบแผนเพียงพอ    ยังผลให้เยาวชนของเราเกือบทั่วประเทศพากันนิยมชมชื่นกับความแปลกใหม่ของวัฒนธรรมต่างชาติ      บางคนถึงกับดูหมิ่นอับอายในศิลปวัฒนธรรมตลอดจนภูมิปัญญาชาวบ้านของไทย  เป็นเรื่องที่น่าห่วงใยยิ่ง  การสูญเสียความเป็นเอกลักษณ์ทางวัฒนธรรมของคนในชาติไปอย่างสิ้นเชิงนั้น เท่ากับเป็นการล่มสลายของชาติ     ดังนั้นถึงแม้จะเป็นการยากลำบากที่จะแก้ไขในเรื่องนี้เพียงใดก็ตาม  ก็ควรเริ่มต้นเพื่อชีวิตและสังคมไทยที่ดีและคงความเป็นเอกลักษณ์ไทยดังนั้นการส่งเสริมอนุรักษ์ศิลปวัฒนธรรมและภูมิปัญญาชาวบ้านจึงมีวัตถุประสงค์คือ

  1. เพื่อรักษาไว้ให้คงอยู่ให้เป็นมรดกของชาติ
  2. เพื่อแสดงความเป็นเอกลักษณ์ของไทยเกิดความภาคภูมิใจในความเป็นไทย
  3. รักษาไว้  เพื่อศึกษาค้นคว้า  วิเคราะห์ วิจัย ถึงความเป็นมาในอดีต  เป็นแนวทางในการพัฒนาต่อไป
  4. เพื่อให้เห็นคุณค่าและความสำคัญของศิลปวัฒนธรรมและภูมิปัญญาชาวบ้าน
  5. เพื่อแสดงว่าชาติไทยมีอารยธรรมของตนเองมิได้อยู่ใต้อิทธิพลของชาติใด

จุดมุ่งหมายของการอนุรักษ์ศิลปวัฒนธรรมและภูมิปัญญาชาวบ้าน

     1.เพื่อส่งเสริมให้เยาวชนไทยเกิดความภาคภูมิใจและหวงแหนในศิลปวัฒนธรรม     และ  ตระหนักถึงภาระหน้าที่อันสำคัญของงานในการสืบทอดมรดกทางสังคมนี้ไว้ให้กับอนุชนรุ่นหลังต่อไป

   2.ฟื้นฟูศิลปวัฒนธรรมที่ดีงามในอดีตของไทย ให้ได้รับการอนุรักษ์ส่งเสริม  พัฒนาควบคู่ไปกับความก้าวหน้าทางเทคโนโลยีอย่างเหมาะสม                                                                                                       การส่งเสริมอนุรักษ์ศิลปวัฒนธรรมและภูมิปัญญาชาวบ้านในโรงเรียน

    กระทรวงศึกษาธิการเห็นคุณค่าและความสำคัญของการดำรงไว้ ซึ่งศิลปวัฒนธรรมและภูมิปัญญาชาวบ้าน จึงมุ่งส่งเสริมให้โรงเรียน นักเรียนให้เกิดการอนุรักษ์ศิลปวัฒนธรรม     ภูมิปัญญาชาวบ้านมาปรับปรุง     เพื่อมาใช้ในการแก้ปัญหาการดำเนินชีวิตได้อย่างสมสมัย  ดังจะเห็นได้จากจุดหมายของหลักสูตร มัธยมศึกษาตอนต้น  กล่าวไว้ในข้อ 8 ว่า

         “เข้าใจสภาพและการเปลี่ยนแปลงของสังคมในชุมชน สามารถเสนอแนวทาง ในการพัฒนาชุมชน    ภูมิใจในการปฏิบัติตามบทบาทและหน้าที่ในฐานะสมาชิกที่ดีของชุมชนตลอดจนอนุรักษ์และเสริมสร้างสิ่งแวดล้อม  ศาสนา  ศิลปวัฒนธรรม  ที่เกี่ยวข้องกับชุมชนของตน”

         และในจุดหมายของหลักสูตรมัธยมศึกษาตอนปลายข้อ 9   ระบุไว้ว่า

        “ เข้าใจสภาพการเปลี่ยนแปลงของสังคมในประเทศและในโลกมุ่งเน้นในการพัฒนาประเทศตามบทบาทและหน้าที่ของตน  ตลอดจนอนุรักษ์และเสริมสร้างทรัพยากร    ศาสนา   ศิลปวัฒนธรรมของประเทศ”

      และนอกจากนี้ยังปรากฏในจุดประสงค์รายวิชาต่างๆ ทั้งมัธยมศึกษาตอนต้น   มัธยมศึกษาตอนปลาย  อีกหลายๆรายวิชาเช่นวิชาสังคมศึกษา   ภาษาไทย    ศิลปศึกษา  วิชาชีพ ฯลฯ

      ฉะนั้นในการส่งเสริมอนุรักษ์ศิลปวัฒนธรรม และภูมิปัญญาชาวบ้านในโรงเรียนมัธยมศึกษานั้น  จำเป็นจะต้องรณรงค์เผยแพร่ อนุรักษ์  ปรับปรุง   พัฒนาภูมิปัญญาชาวบ้านเพื่ออนุรักษ์และหรือนำเอาส่วนที่ปรับปรุงพัฒนาแล้วมาใช้ให้เกิดประโยชน์   ต่อการเรียนการสอน  ให้มากที่สุด เช่นอาจนำมาแก้ปัญหาการบริหารโรงเรียนในด้านต่าง ๆนำมาใช้ในการประกอบอาชีพอิสระ  เพื่อการมีรายได้ระหว่างเรียนเป็นต้น

       แนวดำเนินงานการส่งเสริมและอนุรักษ์ศิลปวัฒนธรรมภูมิปัญญาชาวบ้านในโรงเรียน

       1.ให้ความรู้เกี่ยวกับความหมาย  ความสำคัญของศิลปวัฒนธรรมและภูมิปัญญาชาวบ้านเพื่อสร้างความตระหนักในคุณค่า  เกิดเจตคติที่จะร่วมรับผิดชอบ   ในฐานะเป็นสมบัติของทุกคนที่จะร่วมกันอนุรักษ์ให้คงอยู่ฟื้นฟูและพัฒนาอย่างเหมาะสม

     2.ปรับปรุงกิจกรรมการเรียนการสอน   กิจกรรมนักเรียนและกิจกรรมโรงเรียนให้นักเรียนมีโอกาสร่วมปฏิบัติในเชิงอนุรักษ์ศิลปวัฒนธรรมและภูมิปัญญาชาวบ้าน  โดยเชื่อมโยงและร้อยรัดกับสภาพที่มีในท้องถิ่น  เกิดความรู้และประสบการณ์ในการอนุรักษ์ที่ถูกต้อง                                                                                                                                                                  3. จัดสถานการณ์ให้นักเรียนได้ศึกษาค้นคว้า  วิเคราะห์ ศิลปวัฒนธรรมและภูมิปัญญาชาวบ้านในท้องถิ่น  เพื่อให้เกิดการยอมรับ   ภาคภูมิใจในมรดก  ทางความคิด      ทางการสร้างสรรค์สามารถเลือกสรรนำมาพัฒนาและสืบทอดอย่างสมสมัยได้           4.ส่งเสริมโดยการรณรงค์อย่างกว้างขวาง ในการนำภูมิปัญญาชาวบ้านมาใช้และพัฒนาอย่างเหมาะสมในโรงเรียนเพื่อพัฒนาวิถีชีวิตของตนและชุมชนในท้องถิ่น                                                                                                                                 5. ปลูกฝังความรัก หวงแหนในคุณค่า เอกลักษณ์ของศิลปวัฒนธรรมและภูมิปัญญาชาวบ้านว่าเป็นรากฐานสำคัญในการพัฒนาประเทศ เพื่อให้สามารถปรับปรุง และตอบสนองกระแสวัฒนธรรมอื่นที่มีอิทธิพลได้อย่างชาญฉลาด                                            6.สร้างและประสานเครือข่ายทางศิลปวัฒนธรรมและภูมิปัญญาชาวบ้านกับองค์กรนอกโรงเรียนทั้งภาครัฐและเอกชน  เพื่อแลกเปลี่ยนข้อสนเทศองค์ความรู้เรื่องต่างๆ เพื่อสนับสนุนหรือร่วมกิจกรรมการอนุรักษ์และส่งเสริมเผยแพร่อย่างกว้างขวาง

      วิธีดำเนินการในโรงเรียนเพื่อส่งเสริมอนุรักษ์ศิลปวัฒนธรรมและภูมิปัญญาชาวบ้าน

  1. แต่งตั้งคณะกรรมการในโรงเรียน

      2.ประชุมครูให้เข้าใจเรื่องการส่งเสริมอนุรักษ์ศิลปวัฒนธรรมและภูมิปัญญาชาวบ้าน                                   

  1. ประชุมนักเรียน ส่งเสริมให้อนุรักษ์ศิลปวัฒนธรรมและภูมิปัญญาชาวบ้าน
  2. ออกแบบสำรวจ และสำรวจรวบรวมศิลปวัฒนธรรมและภูมิปัญญาชาวบ้าน  ในท้องถิ่นของตนและท้องถิ่นอื่น
  3. เก็บรวบรวมสิ่งของเครื่องใช้ที่เป็นวัตถุและความเชื่อไว้ที่โรงเรียน เพื่อนำไว้ในการศึกษา  ค้นคว้าต่อไป
  4. วิเคราะห์ภูมิปัญญาชาวบ้าน ปรับปรุง  แล้วนำมาใช้ให้เกิดประโยชน์ต่อการเรียนการสอนให้มากที่สุด
  5. วิเคราะห์คำอธิบายรายวิชากิจกรรมที่เกี่ยวข้อง เพื่อนำมาเป็นจุดประสงค์การเรียนการสอนเพื่อส่งเสริมอนุรักษ์ศิลปวัฒนธรรมและภูมิปัญญาชาวบ้าน
  6. ส่งเสริมให้นักเรียนนำภูมิปัญญาชาวบ้านมาประยุกต์ใช้ในการเรียนการสอน หรือประกอบอาชีพอิสระเพื่อการมีรายได้ระหว่างเรียน  หรือใช้ในชีวิตประจำวัน
  7. ส่งเสริมให้จัดกิจกรรมต่างๆ ให้มีขึ้นอย่างแพร่หลายเกี่ยวกับการส่งเสริมอนุรักษ์ศิลปวัฒนธรรมและภูมิปัญญาชาวบ้าน
  8. ประชาสัมพันธ์ เผยแพร่ศิลปวัฒนธรรม และภูมิปัญญาชาวบ้านเช่น รวบรวมเป็นเอกสาร

    การจัดกิจกรรมส่งเสริมอนุรักษ์ศิลปวัฒนธรรมและภูมิปัญญาชาวบ้านที่สอดคล้องกับหลักสูตร.

    โรงเรียนมีหน้าที่ให้การสนับสนุนในการใช้สิ่งแวดล้อมสภาพท้องถิ่น ทั้งในด้านวัสดุอุปกรณ์  บุคลากรท้องถิ่น   หรือภูมิปัญญาชาวบ้านมาใช้ในการจัดการเรียนการสอน  เพื่อส่งเสริมอนุรักษ์ โรงเรียนอาจนำไปดำเนินการได้ดังนี้

  1. พัฒนาหลักสูตรท้องถิ่น
  2. เสริมหลักสูตร
  3. สอดแทรกในรายวิชาต่างๆ

                   การพัฒนาหลักสูตรท้องถิ่น

  1. ชี้แจงให้บุคลากรในโรงเรียนทราบถึงแนวทางพัฒนาหลักสูตรท้องถิ่นเกี่ยวกับการจัดทำรายวิชาท้องถิ่น
  2. สำรวจความต้องการของท้องถิ่น
  3. สำรวจความคิดเห็นความต้องการของผู้ปกครอง
  4. สำรวจความต้องการของผู้เรียน
  5. นำข้อมูลมาวิเคราะห์เพื่อจัดทำหลักสูตร
  6. ดำเนินการจัดทำหลักสูตร
  7. ขออนุมัติการใช้หลักสูตร
  8. นำหลักสูตรมาใช้ในโรงเรียน
  9. ประชาสัมพันธ์และเผยแพร่

        การเสริมหลักสูตร

       มี  2  ลักษณะคือ การจัดทำเป็นโครงการทั้งโรงเรียน   และเป็นการจัดกิจกรรมที่ระบุไว้ในหลักสูตร ซึ่งโรงเรียนมีแนวทางดำเนินการดังนี้

  1. สำรวจข้อมูลท้องถิ่น
  2. สำรวจสภาพปัญหาภายในโรงเรียนเพื่อวิเคราะห์ในการนำมาแก้ไข หรือส่งเสริมสำหรับการจัดทำโครงการ
  3. วิเคราะห์ข้อมูล
  4. นำผลมาวิเคราะห์มาจัดทำโครงการ
  5. ดำเนินการตามโครงการ
  6. สรุปผลและเผยแพร่

        การสอนสอดแทรกในรายวิชาต่างๆมีแนวทางดำเนินการดังนี้

  1. พิจารณาจุดประสงค์การเรียนรู้ว่า มีจุดประสงค์ใดสอดคล้องกับเรื่องการส่งเสริมอนุรักษ์ศิลปวัฒนธรรมและภูมิปัญญาชาวบ้าน
  2. จัดกิจกรรมการเรียนมุ่งส่งเสริมอนุรักษ์ศิลปวัฒนธรรมและภูมิปัญญาชาวบ้าน
  3. สร้างความตระหนักให้เห็นคุณค่าความสำคัญและประโยชน์ของศิลปวัฒนธรรมและภูมิปัญญาชาวบ้าน
  4. กำหนดกิจกรรมให้นักเรียนได้ศึกษาดังนี้

      ***   สำรวจ  สัมภาษณ์   รวบรวมข้อมูล

      ***  วิเคราะห์  วิจารณ์  ให้เห็นคุณค่าและความสำคัญ

      ***  อนุรักษ์เผยแพร่

      ตัวอย่างกิจกรรมท่าสอดคล้องกับจุดประสงค์รายวิชา                                                                                                 โครงการศึกษาค้นคว้าลวดลายของล้านนาไทย

       ล้านนาไทยเป็นอาจักรเก่าแก่ของไทยภาคเหนือ   เป็นอาณาจักรที่มีศิลปวัฒนธรรมดั้งเดิมมาช้านาน   มีความเจริญรุ่งเรืองหลายยุคหลายสมัย ในด้านศิลปหัตถกรรมลวดลายต่างๆ ที่เป็นของล้านนา มีมากมายและเป็นเอกลักษณ์ของตนเอง     จึงควรได้ศึกษาค้นคว้ารวบรวมลวดลายต่างๆที่เป็นลักษณะเฉพาะของล้านนา  เพื่อเป็นการอนุรักษ์ให้ดำรงไว้ให้เป็นความภาคภูมิใจของชาติและศึกษาค้นคว้าและพัฒนาเพื่อใช้ประโยชน์ต่อไป                                             

       แนวดำเนินการศึกษาค้นคว้า   จากพิพิธภัณฑ์  โบสถ์  วิหาร โบราณสถาน โบราณวัตถุ  เอกสารฯลฯ  รวบรวมเป็นเอกสารเผยแพร่ต่อไป                                                                                                                               

      คุณธรรมที่ต้องการให้เกิดในตัวนักเรียน ความเสียสละ  ความสามัคคี   ไม่เห็นแก่ตัวอนุรักษ์วัฒนธรรม                                      ตัวอย่างกิจกรรมที่สอดคล้องกับนโยบายโรงเรียน                                                                                                      โครงการเลี้ยงไก่บ้านพันธุ์ผสม

      ปัจจุบันไก่บ้านเป็นที่นิยมของมากเพราะให้รสชาติที่ดีกว่าไก่เนื้อตามท้องตลาดแต่ปัญหาของไก่บ้านอยู่ที่    ขยายพันธุ์ได้ช้า    ใช้เวลาเลี้ยงยาวนาน   ไม่คุ้มกับการประกอบกิจกรรม    จึงสนใจการนำไก่บ้านมาผสมกับไก่พันธุ์เนื้อ      เพื่อต้องการให้ได้ไก่พันธุ์ผสม ซึ่งจะได้คุณภาพเนื้อที่ดีกว่าไก่เนื้อ และการเลี้ยงดูที่ไม่ยาวนานเท่าไก่บ้าน เป็นไปตามความต้องการของผู้บริโภค      การดำเนินการคัดเลือกพันธุ์ไก่บ้านและไก่เนื้อ มาผสมพันธุ์  โดยใช้อาหารไก่เนื้อทั่วไปตามท้องตลาด  และจำหน่ายเป็นรายได้ระหว่างเรียน   และเป็นการพัฒนาคุณภาพของไก่เนื้อ พันธุ์ไก่ให้ดีขึ้น                                                  

       คุณธรรมที่ต้องการให้เกิดกับนักเรียน    ความขยันหมั่นเพียร       ความซื่อสัตย์สุจริต  ความรับผิดชอบ การพึ่งตนเอง 

       ตัวอย่างกิจกรรมที่สอดคล้องกับชุมชน                     

      โครงการฟื้นฟูภูมิปัญญาชาวบ้าน

     คนไทยเป็นนักคิดนักประดิษฐ์มาแต่โบราณ  เห็นได้จากการมีผลงานในรูปแบบต่างๆมากมายในทุกยุคทุกสมัย     ทั้งในลักษณะของประดิษฐ์กรรมที่ใช้แก้ปัญหาการดำรงชีวิตในบ้านเรือนท้องถิ่นหรือในลักษณะของปรัชญา  คติธรรมที่ใช้เป็นหลักในการดำรงชีวิต นับวันมรดกทางสังคมที่มีค่าเหล่านี้    กำลังสูญหายไปจากวิถีชีวิตของคนไทยรุ่นใหม่  โครงการนี้จึงเกิดขึ้นเพื่ออนุรักษ์และฟื้นฟูบางสิ่งบางอย่างที่มีประโยชน์    ให้กลับมาเป็นที่นิยมอีกครั้งหนึ่งโดยปรับปรุงให้เหมาะสมกับยุคสมัย 

        แนวปฏิบัติ

  1. สืบหาประดิษฐ์กรรมและการละเล่นต่างๆจากภูมิปัญญาชาวบ้านที่มีอยู่ในท้องถิ่น     (หมู่บ้าน  อำเภอ  จังหวัด)
  2. ติดต่อ นำมาจัดนิทรรศการในโรงเรียนหรือในชั้นเรียน
  3. เชิญเจ้าของผลงานมาให้คำแนะนำ  อธิบายตลอดจนสาธิตผลงานั้น

        คุณธรรมที่ต้องการให้เกิดในตัวผู้เรียน

  1. ความกตัญญูกตเวที
  2. ความอ่อนน้อมถ่อมตน
  3. การรู้จักทำงานร่วมกับผู้อื่น                                                                                                                    การส่งเสริมอนุรักษ์ศิลปวัฒนธรรมและภูมิปัญญาชาวบ้าน

        การส่งเสริมอนุรักษ์ศิลปวัฒนธรรมและภูมิปัญญาชาวบ้าน   สำหรับนักเรียนนับเป็นนโยบายที่สำคัญอีกประการหนึ่งของกรมสามัญศึกษา   เป็นไปตามแผนพัฒนา วัฒนธรรมแห่งชาติ ซึ่งสอดคล้องกับแผนพัฒนาเศรษฐกิจ   และสังคมแห่งชาติฉบับที่ 7  (พ.ศ.2531-2539)     ประกอบกับเป็นช่วงทศวรรษโลกเพื่อการพัฒนาวัฒนธรรมของสหประชาชาติ  คือช่วงปี พ.ศ. 2531-2540 เป็นการฟื้นฟูศิลปวัฒนธรรมและภูมิปัญญาชาวบ้าน   ส่วนที่ดีงามที่ได้เสื่อมสลายไปในช่วงเวลาที่ผ่านมา    ให้สามารถใช้เป็นพื้นฐานในการพัฒนาผู้เรียนและสังคมไทยต่อไป                                      ศิลปวัฒนธรรมและภูมิปัญญาชาวบ้านในท้องถิ่นของไทยส่วนใหญ่มีแก่นสารและคุณค่าอย่างลุ่มลึกมีรากเหง้าแห่งความดีงามที่สมสมัยและเป็นนิรันดร์        ศิลปวัฒนธรรมและภูมิปัญญาชาวบ้านของไทย   ทำให้บ้านเมืองประเทศชาติอยู่รอดปลอดภัยอย่างเป็นปึกแผ่นมั่นคง   มีความรักสามัคคี   มีความเอื้ออาทร  และมีความเป็นไทยหลงเหลือมาจนกระทั่งถึงปัจจุบัน   ฉะนั้น    ครูควรตระหนักถึงความจำเป็นความสำคัญและประโยชน์ของศิลปวัฒนธรรม และนำภูมิปัญญาชาวบ้าน มาพัฒนาปรับปรุงใช้ให้เป็นประโยชน์ต่อการเรียนการสอนให้มากที่สุด

           จุดประสงค์

  1. เพื่อให้เกิดความตระหนักถึงความสำคัญและเห็นคุณค่าของศิลปวัฒนธรรมและภูมิปัญญาชาวบ้าน
  2. เพื่อให้มีความรู้ความเข้าใจในหลักการ แนวทาง วิธีการในการส่งเสริมอนุรักษ์    พัฒนาและเผยแพร่ศิลปวัฒนธรรมและภูมิปัญญาชาวบ้าน
  3. เพื่อจัดกิจกรรมส่งเสริมอนุรักษ์ศิลปวัฒนธรรมและภูมิปัญญาชาวบ้าน ให้สอดคล้องกับจุดประสงค์ของหลักสูตรและกิจกรรมเสริมหลักสูตรในโรงเรียน
  4. เพื่อให้นำภูมปัญญาชาวบ้านมาพัฒนาปรับปรุงใช้ในการจัดกิจกรรมในโรงเรียนและชุมชน
  5. เพื่อประชาสัมพันธ์ศิลปวัฒนธรรมและภูมิปัญญาชาวบ้าน

    ศิลปวัฒนธรรมและภูมิปัญญาชาวบ้าน  มีความสัมพันธ์กันคือภูมิปัญญาชาวบ้านเป็นความรู้  ความคิด กิจกรรม วัสดุ  อุปกรณ์  เครื่องมือ  เครื่องใช้ ฯลฯ  ซึ่งเป็นสิ่งที่เกิดขึ้นใน    ชุมชน  ต่อมาจึงได้พัฒนามาเป็นศิลปวัฒนธรรม   ภูมิปัญญาชาวบ้านจึงเป็นส่วนย่อยๆของศิลปวัฒนธรรม

      ภูมิปัญญาชาวบ้าน( Local  wisdom )

     ภูมิปัญญาเป็นคำที่รู้จักกันมานานแล้ว    ส่วน “ภูมิปัญญาชาวบ้าน”   เพิ่งมีผู้คนสนใจพูดถึงกันเมื่อทศวรรษที่ผ่านมานี้     ทั้งองค์กรภาครัฐและองค์กรเอกชน         การเข้าใจเรื่องภูมิปัญญาชาวบ้านเป็นสิ่งสำคัญ     เพราะจะทำให้เข้าใจวัฒนธรรมของชาวบ้าน  และทำให้เข้าใจภาพรวมวัฒนธรรมของชาติได้

      ความหมายของภูมิปัญญาชาวบ้าน

      ภูมิปัญญาชาวบ้านคือ  พื้นเพรากฐาน  ความรอบรู้ของชาวบ้านที่เรียนรู้    และมีประสบการณ์ที่สืบต่อกันมาทั้งทางตรงด้วยตนเองหรือทางอ้อม     ซึ่งเรียนรู้จากบรรพบุรุษหรือภูมิปัญญาชาวบ้าน หมายถึงทุกสิ่งทุกอย่างที่ชาวบ้านคิดทำได้เอง    เป็นสติปัญญาเป็นองค์ความรู้ทั้งหมดของชาวบ้าน   หรือความรู้สั่งสมเป็นระยะยาวนาน  และมีลักษณะเชื่อมโยงกันได้ทุกสาขาวิทยา    ด้วยการใช้เหตุผลมีขั้นตอนโดยอาศัยศักยภาพที่มีอยู่นำมาใช้แก้ปัญหาเกี่ยวกับการดำเนินชีวิตได้ในท้องถิ่นอย่างกลมกลืนเหมาะสม

        ความสำคัญของภูมิปัญญาชาวบ้าน

       1.เป็นแนวทางในการดำรงชีวิตเพื่อความอยู่รอดและสันติสุขของชุมชนในท้องถิ่น    

  1. เป็นแนวทางในการแก้ปัญหา สร้างให้เกิดความรักความสามัคคี    ความผูกพัน   ทำให้สังคมอยู่อย่างสันติ
  2. ช่วยพัฒนาการดำรงชีวิตให้อยู่ในสังคมได้อย่างมีความสุข
  3. สามารถพัฒนา ปรับปรุง  ให้เหมาะกับยุคปัจจุบัน  เพื่อนำมาใช้ให้เกิดประโยชน์ต่อโรงเรียนและชุมชน

        ลักษณะของภูมิปัญญาชาวบ้าน

       ภูมิปัญญาชาวบ้านมี  2  ลักษณะคือ

  1. ลักษณะที่เป็นนามธรรมเป็น โลกทัศน์ ชีวะทัศน์   เป็นปรัชญาในการดำรงชีวิตเช่น      เรื่องการเกิด  แก่ เจ็บ ตาย คุณค่าและความหมายของทุกสิ่งในชีวิต
  2. ลักษณะที่เป็นนามธรรมเป็นความสัมพันธ์กับคนอื่นที่อยู่ร่วมกันในสังคมหรือชุมชน

      เรื่องเกี่ยวกับการทำมาหากิน เช่น

                   ***   ด้านการเกษตร (เกษตรธรรมชาติ  เกษตรผสมผสาน  และวนเกษตร)

                   ***   ด้านสิ่งแวดล้อม(การอนุรักษ์ป่าและพื้นสิ่งแวดล้อม ดิน  น้ำและอื่นๆ)

                   ***   ด้านสวัสดิการชุมชน(ธุรกิจชุมชน ธนาคารในรูปแบบต่างๆ)

                   ***   ศิลปหัตถกรรม  ดนตรีการละเล่น และวรรณกรรมพื้นบ้านอื่น ๆ)

                   ภูมิปัญญาชาวบ้านแบ่งเป็น  3  ลักษณะ ที่สัมพันธ์ใกล้ชิดกัน คือ

  1. ความสัมพันธ์ระหว่างคนกับโลก  สิ่งแวดล้อม พืช สัตว์ธรรมชาติ
  2. ความสัมพันธ์กับคนอื่นที่อยู่ร่วมกันในสังคมหรือชุมชน
  3. ความสัมพันธ์กับสิ่งศักดิ์สิทธิ์เหนือธรรมชาติที่ไม่อาจสัมผัสได้

           ทั้ง  3  ลักษณะ คือมิติแห่งชีวิตที่สะท้อนออกมาถึงการใช้ภูมิปัญญาอันเป็นรากฐานในการ    ดำเนินชีวิตของชาวบ้าน

       เมื่อพูดถึงภูมิปัญญาชาวบ้าน  ก็คงไม่พ้นที่จะหวนคิดถึง  พื้นเพรากเหง้า สติปัญญา ความคิดความดีงามที่ชาวบ้านปฏิบัติสืบทอดกันมาในสภาพปัจจุบันจะมีคำตอบมากมาย ที่แอบแฝงในลักษณะที่เป็นคุณค่า  ปรากฏในกิจกรรมต่าง ๆ  เช่น     เรื่องการรณรงค์ส่งเสริมอนุรักษ์สภาพแวดล้อม หรือต่อต้านเพื่อหยุดภัยพิบัติอันเกิดจาก“ กากเดน”ของเทคโนโลยีแผนใหม่  เช่น  วัสดุย่อยสลายยาก   น้ำเน่า    และสารพิษในรูปแบบต่างๆ  อันเป็นผลจากการคลั่งไคล้ในความศิวิไลย์ทางวัตถุโดยปราศจากสติปัญญาควบคุม

        ตัวอย่างภูมิปัญญาชาวบ้าน

        “ ผีปู่ตา: กับการอนุรักษ์ป่า”

       “ ผีปู่ตา”    เป็นเสมือนวิญญาณหรือผีบรรพบุรุษ ที่คอยคุ้มครองรักษาแต่ละหมู่บ้าน     ดอนปู่ตาหรือดงปู่ตา  (ดอนหรือดงคือป่า)    เป็นชื่อที่คุ้นเคยในท้องถิ่นภาคอีสานปัจจุบันนี้ชื่อนี้ลดน้อยลง พร้อมกับจำนวนของป่าไม้ ดอนปู่ตา   จะมีศาลาหลังเล็กๆเรียกว่า“ ตูบ” เป็นที่สิงสถิตของปู่ เรียกว่า“ตูบปู่ตา”ปู่ตา จะคอยดูแลทุกข์สุข  และปัดเป่าเภทภัยต่างๆแก่ชาวบ้าน                            “ผีปู่ตา” จะเป็นความเชื่อ  เจตนา  หรือจะด้วยเหตุผลอื่นใดก็ตาม  แต่ผลพวงที่เกิดจากจุดนี้     ได้สร้างความอุดมสมบูรณ์ให้แก่ป่าด้วยต้นไม้เล็กใหญ่  นาๆพันธุ์    เป็นที่อาศัยพักพิงของสัตว์ต่าง ๆเพราะชาวบ้านไม่เข้าไปตัดทำลายเนื่องจากเป็นที่อาศัยของผีปู่ตา  ป่าจึงยังคงเป็นป่าบริสุทธิ์สมบูรณ์เรื่องของผีปู่ตา     มีส่วนให้ชาวบ้านเกิดความสามัคคี   สร้างศูนย์รวมจิตใจชาวอีสานให้ความเคารพและถือปฏิบัติเช่นเดียวกับศาสนาที่สอนให้กลัวนรก    และให้ชื่นชมสวรรค์ โดยใช้ภาพปริศนาธรรมในการสอนให้ขยาดกลัวต่อการทำชั่ว   หันมาปฏิบัติธรรม มุ่งสู่สวรรค์และนิพพานในที่สุด