ธาตุทั้ง 4

             ธาตุ  สิ่งที่เป็นมูลเดิม     สิ่งที่เป็นส่วนสำคัญทำให้ร่างกายเป็นปกติอยู่ได้ คือทั้งธาตุดิน ธาตุน้ำ ธาตุลม และธาตุไฟ

ธาตุดิน หรือปถวีธาตุ ในความหมายของวิชาแพทย์แผนโบราณ   หมายถึงส่วนต่างๆของร่างกายมนุษย์เป็นส่วนแข็งเห็นได้ สัมผัสได้เรียกว่าส่วนของธาตุดินมีอยู่ 20 อย่าง เริ่มด้วย

  1. เกศา-ผม             
  2. โลมา-ขน       
  3. นขา-เล็บ   
  4. ทันตา-ฟัน          
  5. มังสัง-เนื้อ    
  6. ตะโจ-หนัง                                                                             
  7. มหารู-เส้นเอ็น
  8. อัฏฐิ-กระดูก
  9. อัฏฐิมิฌชัง-เยื่อหรือไขในกระดูก    
  10. วักกัง-ม้าม    
  11. หทยัง-หัวใจ
  12. ยกนัง- ตับ
  13. กิโลมกัง-พังผืด
  14. ปิหกัง –ไต      
  15. ปับผาสัง-ปอด
  16. อันตัง-ลำไส้ใหญ่
  17. อันตคุณัง-ลำไส้เล็ก
  18. อุทริยัง-อาหารใหม่
  19. กรีสัง- อาหารเก่า    
  20. มัตถเก,มัตถลุงคัง-มันสมอง

      ธาตุน้ำหรือ วาโปธาตุ   หมายถึงส่วนต่างๆในร่างกายมนุษย์ที่มีส่วนเป็นน้ำมีลักษณะเหลว       เอิบอาบอยู่ในร่างกายทั้งหมด   เรียกว่ากองธาตุน้ำ   หรือกองอาโปธาตุ มี 12 อย่าง   คือ

  1. ปิตตัง- น้ำดี   มี   2   อย่าง คือ พัธปิตตะ อพัธปิตตะ
  2. เสมหัง-เสลด มี   3   อย่าง คือ ศอเสมหะ อุระเสมหะ คูถเสมหะ
  3. ปุพโพ-หนอง    
  4. โลหิตัง-เลือด    
  5. เสโท- เหงื่อ
  6. เมโท-มันข้น
  7. อัสสุ-น้ำตา    
  8. วสา-มันเหลว
  9. เขโฬ - น้ำลาย
  10. สิงฆานิกา-น้ำมูก
  11. ลสิกา-ไขข้อ
  12. มุตตัง(มูตร)น้ำปัสสาวะ

         ธาตุลม หรือวาโยธาตุ       หมายถึงสิ่งที่ทำให้ร่างกายอ่อนไหว   เคลื่อนตัว   เกิดเสียงหรือทำให้เกิดกิริยาท่าทางต่างๆ ได้     (บางท่านเรียกว่ากำลังงานหรือประสาท) มี 6 อย่างคือ

  1. ลมอุทธังมาวาตา     คือลมพัดขึ้นเบื้องสูง   พัดจากปลายเท้าตลอดศีรษะ   หรือตั้งแต่กระเพาะอาหารไปถึงลำคอ   ได้แก่ลมที่เราเรอออกมา   เป็นต้น
  2. อโธมาวาตาคือลมพัดลงเบื้องต่ำ พัดจากศีรษะ ลงมาตลอดจนปลายเท้า หรือตั้งแต่ลำไส้น้อยถึงทวารหนัก   ได้แก่ ผายลม เป็นต้น
  3. กุจฉิสยาวาตา คือลมที่พัดอยู่ในท้อง นอกลำไส้
  4. โกฏฐาสยาวาตา   คือลมที่พัดในลำไส้ ในกระเพาะอาหาร
  5. อังคมังคานุสารีวาตา คือลมที่พัดทั่วสรีระร่างกาย   ไปตามวิถีของโลหิต
  6. อัสสาสะปัสสาสะวาตาคือลมที่เราหายใจเข้า หายใจออก

         ธาตุไฟ     หรือ เตโชธาตุ       หมายถึงความร้อนที่เกิดในร่างกายทั้งหมด มี4 อย่าง

        1.สันตัปปัคคี คือไฟสำหรับอุ่นกาย ทำให้ร่างกายอบอุ่นเป็นปกติ

        2.ปริทัยหัคคี   คือไฟที่ทำให้ร่างกายระส่ำระสายทำให้ต้องอาบน้ำและพัดวี

        3.ชิรนัคคี      คือไฟที่เผาร่างกาย ให้แก่ เหี่ยวแห้ง คร่ำคร่า ทรุดโทรม ทุพลภาพไป

       4.ปริณามัคคี คือไฟสำหรับย่อยอาหาร   ทำให้อาหารที่กลืนลงไปแหลกละเอียด