คุณธรรมของหมอผู้ปรุงยา

         ๑.   ต้องหมั่นเอาใจใส่ศึกษาวิชาแพทย์เพิ่มเติม  ให้เหมาะแก่กาลสมัยและใหม่อยู่เสมอ  โดยไม่เกียจคร้าน

         ๒.   ต้องพิจารณาหาเหตุผลในการปฏิบัติงานของตนด้วยความสะอาดและประณีต  ไม่ประมาทและไม่มักง่าย

         ๓.   ต้องมีความซื่อสัตย์สุจริตมีเมตตาจิตแก่ผู้ใช้ยา       ไม่โลภเห็นแก่ลาภโดยหวังกำไรเกินควร

         ๔.  ต้องละอายต่อบาป ไม่กล่าวมดเท็จโอ้อวด ให้ผู้อื่นหลงเชื่อในความรู้ความสามารถอันเหลวไหลของตนเอ

         ๕.   ต้องปรึกษาผู้ชำนาญ เมื่อเกิดความสงสัยในตัวยาใดหรือวิธีใช้  วิธีปรุงยา โดยไม่ปิดบังความเขลาของตนเองหลักการศึกษาวิชาแพทย์แผนโบราณสาขาเภสัชกรรม

         ๑.   หลักเภสัชวัตถุ  มุ่งหมายให้รู้จักตัวยาจากวัตถุธาตุนาๆชนิดที่นิยมนำมาใช้เป็นยารักษาโรคและแก้ไข้

         ๒.   หลักสรรพคุณเภสัชมุ่งหมายให้รู้จักสรรพคุณและวิธีใช้ของตัวยาที่นำมาใช้เป็นตัวยารักษาโรคและแก้ไข้                             ๓.   หลักคณาเภสัช มุ่งหมายให้มีความรู้เรื่องหมวดหมู่ของตัวยาซึ่งรวมเรียกชื่อเป็นพิกัดยา                                                 ๔.   หลักเภสัชกรรม  มุ่งหมายให้ผู้ศึกษาได้มีความรู้ความชำนาญในหลักการปรุงยาตามแบบแผนโบราณให้ได้ผลดี

หลักเภสัชวัตถุ

ว่าด้วยการรู้จักตัวยา

         เภสัชวัตถุคือวัตถุธาตุนาๆชนิดที่นำมาใช้เป็นยารักษาโรคและแก้ไข้ แบ่งออกเป็น ๓ประเภทคือ

         ๑ . ประเภทพืชวัตถุ               

         ๒.  ประเภทสัตว์วัตถุ                  

         ๓. ประเภทธาตุวัตถุ

ประเภทพืชวัตถุ

          ได้แก่พืชพันธุ์ไม้ประเภทต่างๆ ทุกชนิดที่จะนำมาใช้ทำยา   ต้องศึกษาว่าจะใช้ส่วนไหนบ้างทำยาได้แก่ ลำต้น กิ่งก้านแก่น  ใบ ราก  เปลือก กระพี้ดอก เกสรหรือใช้ทั้ง ๕ ทำยา และให้รู้จักว่าส่วนต่างๆ ของพืชนั้นมีรูป  สีกลิ่น รส และชื่อ เป็นอย่างไร  

          พืชวัตถุแบ่งออกเป็น๕  จำพวกคือ

          ๑.จำพวกต้น 

          ๒.จำพวกเถา เครือ 

          ๓.จำพวกหัว เหง้า 

          ๔.  จำพวกผัก 

          ๕. จำพวกหญ้าประเภทสัตว์วัตถุ

             ๑.   สัตว์บกคือสัตว์ที่เกิดและอาศัยหากินอยู่บนบก

             ๒.   สัตว์น้ำคือสัตว์ที่เกิดและอาศัยอยู่ในน้ำ

             ๓.   สัตว์อากาศ  คือสัตว์ที่เกิดและอาศัยหากินอยู่ในอากาศ

            สัตว์วัตถุทั้ง ๓ ชนิดนี้  การใช้ทำยาบางครั้งใช้ส่วนและอวัยวะของสัตว์ บางครั้งใช้ทั้งตัวทำยา ต้องรู้จักอวัยวะต่างๆของสัตว์นั้นๆเช่น ขน  หนัง  เขี้ยว งา  ฟัน  กรามหาง หัว  เลือด เนื้อ  เอ็นกระดูก ดีกระเพาะ ตับ และน้ำมันเป็นต้น ต้องรู้ว่าส่วนนั้นมีรูปร่างลักษณะ สี กลิ่น รส  และชื่อเป็นอย่างไร

ประเภทธาตุวัตถุ

         ๑.   จำพวกธาตุวัตถุที่สลายตัวยาก          

          ๒.   จำพวกธาตุวัตถุที่สลายตัวง่ายหรือสลายตัวอยู่แล้ว

          ธาตุวัตถุทั้ง ๒จำพวกนี้เกิดขึ้นตารมธรรมชาติอย่างหนึ่งและเกิดจากการประกอบขึ้นจากแร่ธาตุต่างๆตามกรรมวิธีที่จะนำมาใช้ทำตัวยา

รู้จักตัวยาโดยใช้หลัก  ๕ ประการ

           นอกจากหลักเบื้องต้นของวัตถุธาตุทั้งสามแล้ว  ผู้ปรุงยาจะต้องอาศัยหลัก ๕ ประการ มาเป็นข้อพิสูจน์เพื่อให้เกิดความลึกซึ้งในลักษณะของสิ่งนั้นๆคือ

          ๑.รูป      หมายถึงรูปลักษณะของวัตถุที่นำมาปรุงยาเป็นอย่างไรเช่น  พืชวัตถุ  ได้แก่  รูปของดอก ใบไม้ เปลือกไม้แก่นไม้  เนื้อไม้  กระพี้ไม้  รากไม้ เป็นต้น สัตว์วัตถุเช่น ขนสัตว์  หนังสัตว์ เขาสัตว์งาช้าง เล็บสัตว์ เป็นต้นธาตุวัตถุเช่น ธาตุเงิน  ธาตุทองเกลือเป็นต้น

          ๒.สี     หมายถึงเราต้องรู้จักสีของวัตถุที่นำมาปรุงยาเช่น รู้ว่าสิ่งนั้นขาว   สิ่งนั้นสีแดง ใบไม้สดมีสีเขียว 

         ๓ กลิ่น  หมายถึง ให้รู้ว่ากลิ่นของสิ่งที่เรานำมาปรุงยามีกลิ่นอย่างไร เช่น กลิ่นนี้เหม็น  กลิ่นนี้หอม 

         ๔.รส    หมายถึงให้รู้จักรสต่างๆของวัตถุต่างๆที่นำมาปรุงยา เช่นรสฝาด หวานขม เผ็ด  รสมันรสเค็ม อาทิ เมล็ดพริกไทย

รสเผ็ดร้อน   รากหญ้าคารสจืด  เกลือรสเค็มเป็นต้น

        ๕.    ชื่อ   หมายถึงให้รู้จักชื่อของวัตถุที่นำมาปรุงยาเช่น ขิง ข่า ไพล กระดูกกา งาช้าง  เขากระทิง เกลือ ทองเหลือง  ทองแดง เป็นต้น